Sabravsi svoje kriticke i esejisticke napise o filmu, objavljivane tokom dvadesetak godina, Nikola Stojanovic je tako sastavljenoj knjizi nadenuo ime: CELULOIDNI SVEMIR. Za ovog autora - u ovom slucaju filmskog mislioca i esteticara - umetnost filma doista jeste UNIVERZUM cijim se prostranstvima svakodnevno upucuje, ciji beskraj pokusava da dosegne otkricima i zapazanjima o prirodi SVETOVA FILMA. Njima se upucuje, tim putanja se krece, cesto u oprecnim pravcima, sa razlicitim namerama i postavljenim ciljevima.

Kao sto je u 'celuloidni svemir' zakoracio analitickim misljenjem o filmu, tako se, gotovo istovremeno, Nikola Stojanovic obreo i u svetovima prakse, prvim ostvarenjima koje rutina definise kao - amaterski film. A bio je to, zapravo, proces neposrednog istrazivanja filmskog izraza, bile su to celovite, na vlastitoj kozi ispitane odluke, resenja i konacne forme.

Istrazivacko, sjedinjeno sa praksom i teorijskim sudom o filmskom izrazu, sustinski odredjuje filmski postupak i umetnicko delo Nikole Stojanovica. Takva je prozetost teorije i prakse bila moguca upravo s jedinstvene mislilacke prirode ovog autora, njegovog nesvakidasnjeg napora da tajnu filma, do svemirskih razmera celuloida, otkriva i istrazuje mnogostruko - nikad zadovoljan samo jednim delom univerzuma filma, zapocinjuci nove radove i uporno, trudno, delujuci gotovo vec, evo, duge cetiri decenije!

Za kritickom mislju i praksom filmskog istrazivaca (nekonvencionalne filmske forme amaterskog filma, kratkometrazni filmovi, i prvi igrani filmovi), Nikola Stojanovic je ubrzo postavio i rad temeljit, odgovoran, zahteve koji su daleko prevazisli samo njegovo angazovanje i licni sud o filmu. Osnivac je filmskog casopisa 'SINEAST', do poslednjih ratova kultne edicije jugoslovenskog znacaja, izvorista kritickih sudova o filmu, nesvodivih na medje geografskih odredjenja. Na stranicama 'Sineasta' filmska misao mahom mladih saradnika, usmeravana je domacoj i stranoj filmskoj praksi na nacin obostranog podsticanja;'Sineast' je bio delo redakcijskog rada, ali je nosio kljucno odredjenje za svoj duhovni i misaoni naboj - poteklo od jednog coveka, Nikole Stojanovica.

Uporedo, odvija se u radu ovog probojnog 'sineasticara' odvija se uzbudljiv proces osvajanja novih podrucja filmskog delovanja. Pre svega on uspesno profesionalizuje vlastitu praksu filma; naukovao je, i doradjivao veliko znanje, ucestvujuci na mnogim filmskim projektima ili u 'radionicama' reditelja kakvi su bili Z. A. Kluzo, M. Kami i Z. L. Godar u najizdasnijim godinama svoga rada. A uzor REDITELJA i filmskog poslenika otkrio je u delu i liku Akira Kurosave.

Gotovo istovremeno nastajali su novi filmovi, upornoscu autora i obuhvatnim radom 'spleteni' u razlicite forme (kratkog ili dokumentarnog filma), u dela igranog ili televizijskog filma, u zapise tv programa ili scenaristicke radove i studije o estetici i izrazu na filmu, pisanje za enciklopedijska izdanja ili ucestvovanje na strucnim simpozijima, u pedagoskom radu i vlastitoj radionici filmske rezije uspostavljenoj samim njegovim filmskim delom. Biografija Nikole Stojanovica , nerazdvojna od njegovog filmskog zivotopisa i filmografije, to najbolje otkriva. Rad ovog reditelja je takav da gradju filma, celuloidnu traku ili virtuelnost kompjuterske pojave, restlove sa patosa u filmskoj montazi ili sabran arhivski materijal, fotografije ili uskovitlane filaze, zvuk suma ili muzicku frazu, natpis, 'mutaciju' u filmu ili pazljivo snimljen kadar... pretvara u koherentno, dramskom energijom nabijeno delo. To je posebno vidljivo u formama kratkometraznih filmova, u delima neocekivane prozetosti dokumentarnog i eksperimentalnog. Ti su filmovi usmereni procesu rasprave - 'filmskom toku svesti', stavljanjem u dramski, filmski prosede alhemije unutrasnjih sukoba i misljenja autorovih, pokusaja da se mukom 'autoanalize', zapravo - nastajanjem filma oslobodi muke disputa sa stvarnoscu. Rasprave sa sobom i svojim opazanjima o stvarnosti, 'objektivno postojecoj' a ustremljenoj duhovnom i etickom prociscenju, autorovom savescu, umom i - nadasve - emocijama. Eticnost filmskog dela Nikole Stojanovica, izrazito u njegovom opusu kratkometraznih filmova , kao sastavu dokumentarnog i istrazivackog, to najodredjenije potvrdjuje.

Razmatrajuci avanturu nastajanja filma i naucno-teorijski, u doktorskoj tezi 'Proces stvaralacke sinteze u rediteljskom postupku Akira Kurosave', Stojanovic je dovrsio - mozda ne za dugo - tezak i radin, dugogodisnji proces lovljenja neuhvatljivog, svodjenja individualnih i tek za odredjeno delo ili autora prepoznatljivih procesa u reziji filma , na naucnu obradu i analizu!

Njegov radni 'nagon' i obuhvatnost rediteljskih zahteva zacelo nece stati na - obavljenom poslu; odgovornost pred cinom estetskog suda ili odredjivanja vrednosti rediteljske prakse, nagone Nikolu Stojanovica na - nove radove. I neosporno je da njegovo delo nije ni konacno, ni posustalo:dobitnik je ovogodisnje nagrade 'za zivotno delo', a - nema lepse podrske ovom priznanju - kada na istome mestu, uz svecani cin dodele nagrade, na 49. Festivalu u Beogradu bude prikazan i novi film Nikole Stojanovica : znak postojanosti, i licnog angazovanja u stvarima filma, koliko i stvarima zivota, etickom ili duhovnom disputu sa - univerzumom Coveka. Celuloidni i duhovni svemir dodiruju se u onome sto jeste filmski rad Nikole Stojanovica:dijalog, i uvek iznova zapodenuta rasprava sa svetom i zivotom, univerzumom beskonacnog niza pitanja koja hoce da obuhvati 'celuloidnim svemirom'. Film tako dobija terapeutski znacaj, a proces stvaranja filma - delotvornost rehabilitacije, ili - reanimacije, okrepljenja od udaraca i provokacija iz stvarnosti. Jedinog Covekovog univerzuma, stanista svih njegovih htenja i sporova.

Nikola Lorencin