Pod nazivom ''U susret 50. jugoslovenskom festivalu dokumentarnog i kratkometražnog filma'', Muzej Jugoslovenske kinoteke, tokom decembra 2002. i januara i februara 2003. godine, prikazao je retrospektivu najznacajnijih dokumentarnih ostvarenja cetvorice naših istaknutih autora: Milenka, Štrpca, Stjepana Zaninovica, Aleksandra Ilica i Vlatka Gilica.

Nedavno zapoceti ciklus filmova pod nazivom ''Dokumentarni dan'' ovoga puta nastavljamo delima jednog od najznacajnijih posleratnih jugoslovenskih dokumentarista, filmovima reditelja Stjepana Zaninovica (1926 - 1997), jednog od klasika jugoslovenskog dokumentarnog filma i jednog iz plejade onih autora koji su jugoslovenskom dokumentarnom filmu izborili visoko mesto i poštovanje u svetskim okvirima.

Stjepan Zaninovic, uslovno receno, spada medu osnivace i najbolje predstavnike ''Beogradske škole dokumentarnog filma'', a u ovom predstavljanju zastupljen je filmovima iz fonda Jugoslovenske kinoteke. Filmom je poceo da se bavi 1954. godine u Vojno-filmskom centru ''Zastava film'' u Beogradu. Svojim talentom i umecem, prevazišao je okvire namenskih i propagandinih filmova i stvorio umetnicka dela visoke vrednosti. Tretirao je teme iz ratnog, iz vojnickog, a kasnije i iz svakodnevnog života. Uz žižu svog interesovanja Zaninovic stavlja pojedince, cesto ljude sa imenom i prezimenom ciju sudbinu slika toplo, lirski i humano i bez prevelike patetike. Za svoj prvi nagradeni film ''Poruke'' (1960, nagrada za režiju na festivalu kratkometražnog filma u Beogradu), reditelj kao komentar koristi potresnost i snagu poslednjih pisama logoraša svojim najmilijima, devojkama, ženama, deci, roditeljima, a slikom docarava živote onih kojima su ta pisma bila namenjena i koji, posle proteklih godina žive sasvim obicno, ali negde u dnu duše, sa neostvarenom željom, sa ranom u srcu, sa bolnom uspomenom. U filmu ''Stroj iz Rudog'' (1963, u korežiji sa rediteljem Aleksandrom Ilicem) o ratnicima Prve proleterske brigade, prati sudbine pojedinaca ove partizanske jedinice. Upoznajemo ih poimence, gledamo njihove fotografije, saznajemo gde su i kada poginuliili umrli, i šta je sa onima koji su preživeli. Autor cini da ono, što smo kao deca socijalizma nekada slušali u obliku okoštalih fraza, ponekad sa otporom i dosadom, postane slika sudbina obicnih, napacenih i hrabrih ljudi. Cini da se zapitamo, narocito sada kada smo i sami culi zvuke i osetili vibracije vatrenog oružja, kakvu su to snagu imale devojcice, devojke, majke sa decom, mladici – tri poginula brata iz jedne porodice, starci sa fotografija, koji su svesno izabrali svoj neizvesni i težak put. Rat je, iako sve više indirektno, nezaobilazna cinjenica i kasnijih Zaninovicevih ostvarenja. U filmu ''Tek kasnije sam poceo da rastem'' (1964, nagrada za režiju na Festivalu dokumentarnog i kratkometražnog filma u Beogradu) upoznaje nas sa ljudima, koji su kao decaci bili ucesnici rata, a što je odredilo tokove njihovog kasnijeg života. Oni sami, sa izvesnom dozom humora, pa cak i samoironije, govore o lakšem ili težem uklapanju u normalni, posleratni život, o prilagodavanju na nove, mahom gradske sredine, na nove obaveze, na izbore zanimanja. Slicno je i sa filmovima ''Oslobodioci'' (1967) i ''Dijalog drugova sa ratnog fotosa'' (1968, Zlatna medalja ''Beograd'' na Festivalu dokumentarnog i kratkometražnog filma). U prvom karikaturista, koji je prilikom oslobodenja Beograda napravio preko stotinu karikatura oslobodilaca, traga za svojim modelima, a u drugom, nekadašnji saborci, sa vec znatne vremenske distance, evociraju uspomene na smutno vreme Informbiroa. Izuzetno znacajan je i Zaninovicev film ''Suza na licu'' (1965, nagrada na Moskovskom festivalu), nastao kao upozorenje da se u svetu ponovo budi zlo nacizma i šalje snažnu antiratnu poruku uskomešanom i uznemirenom covecanstvu. Medu dokumentarna ostvarenja u najboljem dokumentaristickom maniru, spadaju Zaninovicevi filmovi: ''Nikom ništa'' (1974), ''Sve je dobro što se dobro svrši'' (1979), ''U autobusu – decembar 1985'' (1986, Gran pri ''Zlatni zmaj'' na festivalu u Krakovu, nagrada FIPRESCI), ''Slucaj dr. Miloša Žanka'' (1987), ''Ranko, rab Božji'' (1990), ''Šantic'' (1993, nagrada na festivalu u Bukureštu).

U nastavku ciklusa ''Dokumentarni dan'' (u susret 50. Festivalu jugoslovenskog dokumentarnog i kratkometražnog filma) predstavljamo dvojicu reditelja koji ucvršcuju ugled i afirmaciju beogradskog kruga dokumentarista i obogacuju ga svojom originalnošcu i senzibilitetom – Aleksandra Ilica i Vlatka Gilica.

Aleksandar Ilic (Beograd, 1927), jedan je od najplodnijih veterana našeg dokumentarnog filma, u rad na filmu ukljucio se vec od 1945. godine, najpre kao scenarista i montažer, a zatim i kao reditelj. U svojstvu montažera radio je na više stotina kratkometražnih, dokumentarnih i dugometražnih igranih filmova. Zbog toga je u njegovom rediteljskom radu od samog pocetka prisutna tehnicka sigurnost i profesionalna zrelost.

Krajem pedesetih pocinje samostalno da režira reportaže, dokumentarno-propagandne i informativne filmove, a narocitu naklonost pokazuje i najvece rediteljske domete postiže u kategoriji naucno-popularnih filmova, posebno u onim posvecenim svetu faune. U najboljim filmovima iz ovog podrucja Ilic rafiniranim postupkom prevazilazi zadate tematske okvire i tvori lucidne poetske oglede: ''Embrion'' (1968) – preko teme razmnožavanja fazana slavi tajnu nastanka života, ''Led'' (1972) – kroz prikaz ribljeg sveta pod zaledenom površinom reke velica borbu za opstanak, ''Zamka'' (1974) slika tragican usud ptica koje služe kao mamac za beskrupolozni lov na druge ptice, ''Strast'' (1975) – produbljuje temu beskrupoloznosti motivom programiranja života i smrti u industrijskom svetu, a kultni film ''Malj'' (1977) – alegorijski sažima motive segregacije, nepravde i rasne netrpeljivosti sa motivima prkosa i otpora kroz rekonstrukciju sudbine jednog obicnog crnog pileta u industrijskom uzgajalištu živine. Buntovni mali ''Kalimero'' stekao je auru superheroja medu fanovima ove vrste filmva ali i šire, pa se našao i na naslovnim stranama najtraženijih nedeljnih revija.

Ovaj ciklus Ilicevih filmova znacajan je u isto vreme na dva plana: najpre, afirmišuci tematiku i etiku borbe za opstanak u prirodi kroz inverznu vizuru u odnosu na ljudski faktor – kao izrazito remetilackog cinioca u toj igri ravnoteže, a zatim na planu potvrdivanja visoko kreativnog profesionalizma – kroz konciznost filmskog iskaza, zasnovanog na primarnim kinematskim vrednostima i na pulsiranju same filmske strukture, bez ikakvog prateceg komentara.

Ostali znacajni Ilicevi filmovi: ''Fazan'' (1966), ''Divlja plovka'' (1967), ''Kopacevsko jezero'' (1968), ''Pas tragac'' (1970), ''Sova'' (1973), ''Stablo'' (1967), ''Idila'' (1978), ''Žar ljubavi'' (1979), ''Dobar dan, papa'' (1983), ''Visokoletac'' (1984). Za navedene filmove Ilic je višestruko nagradivan na najznacajnijim domacim i medunarodnim filmskim smotrama.

Scenarista i reditelj Vlatko Gilic (Podgorica, 1935) diplomirao je arhitekturu u Beogradu, a na filmu najpre radi kao scenograf (pet igranih filmova). Njegov opus od dvanaest kratkih igranih i dokumentarnih filmova, nastalih u drugoj polovini 60-ih i prvoj polovini 70-ih godina, ubraja se medu najmarkantnija i najkonzistentnija dostignuca domace kinematografije u ovim kategorijam. Vec u prvim projektima, kratkim igranim filmovima ''Mala svetlost'' (1966, korežija P.Golubovic) i ''Povratak u rodno drvo'' (1968), najavljuje svoj osobeni rediteljski pristup, koji odlikuju skrupoloznost i preciznost u uobicavanju i osmišljavanju estetskih komponenti i u njihovom integrisanju i usmeravanju ka metaforicnom ideativnom znaku. Svojim dokumentarnim filmovima on dokazuje da tzv. umetnicka istina i u ovoj kategoriji pociva na subjektivnoj autorskoj viziji univerzuma, koju Gilic dosledno gradi. Ujedno, u zreloj fazi stvaranja on relativizuje granice izmedu dokumentaristicke i fikcione strukture i, bez obzira da li su prisutniji elementi jedne ili druge, kroz njihovo prožimanje stvara nadahnute filmske eseje, u kojima se otiskuje njegov sopstveni tok svesti. Pritom ispoljava težnju ka perfekcionizmu i rigoroznoj kontroli svih komponenti strukture, posebno likovnoj i montažno-ritmickoj.

Ovi kvaliteti dolaze do izražaja u kratkim igranim filmovima ''Homo sapiens'' (1969) i ''Homo homini'' (1970), u kojima varira temu mita o Sizifu, a osebno nadahnuto u dokumentarnim ogledima. ''Zategni dele'' (1970) predstavlja nadgradnju sizifovskog mita kroz bitku coveka sa kamenom na probijanju trase za prugu Beograd – Bar, ''In continuo'' (1970) – na temu klanice zasnovan metaforicni esej o permanentnom nasilju u covekovom okruženju, ''Dan više'' (1972) – etidu o ljudskoj nadi u produženje života blatnim kupkama, a film ''Ljubav'' (1973) – nesumljivo remek-delo, maksimalno svedeno i od svakog suvišnog elementa ocišcene strukture, u kojoj se sjedinjuju motivi ljudskog pregnuca, rada i emocionalne privrženosti. U motivskom i strukturalnom kontrapunktu sa ovim filmom, iste godine nastaje film ''Moc'', u kome Gilic izoštrava temu zloupotrebe stecene moci preko motiva ucenja hipnoze.

Sve navedene filmove krase pojacani senzibilitet autora, izoštren duhovni pogled i težnja ka kreativnoj sintezi kroz kristalizovanu formu i sublimiranu ideju. U njihovom središtu uvek je covek, jer kako kaže sam autor: ''U coveku je nešto nedosežno, što nam stalno izmice'' (Sineast, broj 7, str. 50).

Pored ovih, Gilic je ostvario kratkometražne filmove ''Tok'' (1971), ''Juce, danas... sutra'' (1971), ''Juda'' (1972) i dugometražne igrane filmove ''Kicma'' (1975) i ''Dani od snova'' (1980).

Gilic je laureat brojnih priznanja za vecinu svojih filmova, kako na smotrama u zemlji, tako i u inostranstvu.